Bỏ qua tới nội dung
Kiến thức

Quy trình phát triển phần mềm gồm những giai đoạn nào?

Quy trình phát triển phần mềm gồm 6 giai đoạn: khảo sát, thiết kế, lập trình, kiểm thử, bàn giao, bảo trì. Bài viết nêu đầu ra và việc doanh nghiệp cần làm.

Bởi Đội ngũ ULI· Đăng · Cập nhật · 10 phút đọc
Quy trình phát triển phần mềm gồm những giai đoạn nào?

Tóm tắt nhanh

Quy trình phát triển phần mềm thường gồm sáu giai đoạn: khảo sát và phân tích yêu cầu, thiết kế (giao diện và kiến trúc), lập trình, kiểm thử, bàn giao triển khai, và bảo trì. Mỗi giai đoạn có đầu ra cụ thể để hai bên duyệt, giúp kiểm soát phạm vi, chất lượng và chi phí của dự án.

  • Khảo sát kỹ là giai đoạn rẻ nhất để sửa sai và quyết định phần lớn thành công của dự án
  • Mỗi giai đoạn nên có đầu ra rõ ràng để doanh nghiệp duyệt trước khi chuyển bước
  • Doanh nghiệp cần cử người phụ trách, cung cấp dữ liệu và tham gia kiểm thử nghiệm thu
  • Thay đổi yêu cầu giữa chừng là bình thường nhưng cần quy trình đánh giá ảnh hưởng
  • Bảo trì sau bàn giao là một phần của vòng đời phần mềm, nên thoả thuận từ đầu
Mục lục bài viết

Nhiều doanh nghiệp lần đầu thuê làm phần mềm thường hình dung quy trình rất đơn giản: nói yêu cầu, chờ vài tháng, nhận phần mềm. Thực tế, một dự án thành công là kết quả của nhiều giai đoạn nối tiếp nhau, và ở mỗi giai đoạn, doanh nghiệp đều có vai trò riêng. Bài viết này đi qua toàn bộ quy trình phát triển phần mềm, nêu rõ mỗi bước tạo ra gì và bạn cần làm gì để dự án không trễ hạn hay đội chi phí.

Quy trình phát triển phần mềm là gì?

Quy trình phát triển phần mềm là chuỗi các giai đoạn có thứ tự, từ hiểu nhu cầu đến khi phần mềm chạy ổn định trong doanh nghiệp và được duy trì lâu dài. Trong tài liệu kỹ thuật, khái niệm này còn được gọi là vòng đời phát triển phần mềm (SDLC – Software Development Life Cycle).

Dù mỗi công ty có cách gọi tên khác nhau, phần lớn dự án đều đi qua sáu giai đoạn cốt lõi. Có đội làm tuần tự từng giai đoạn, có đội chia dự án thành nhiều vòng ngắn và lặp lại các giai đoạn trong mỗi vòng. Nhưng bản chất công việc vẫn giống nhau.

Sơ đồ 6 giai đoạn quy trình phát triển phần mềm: khảo sát, thiết kế, lập trình, kiểm thử, bàn giao, bảo trì
6 giai đoạn của quy trình phát triển phần mềm

Giai đoạn 1: Khảo sát và phân tích yêu cầu

Đây là giai đoạn đội phát triển tìm hiểu doanh nghiệp làm việc thế nào, đang gặp vấn đề gì và phần mềm cần giải quyết điều gì. Kết quả là một tài liệu yêu cầu mà cả hai bên cùng hiểu và đồng ý.

Đội phát triển thường phỏng vấn chủ doanh nghiệp và người dùng trực tiếp như nhân viên bán hàng, kế toán, thủ kho; xem các biểu mẫu, file Excel đang dùng; vẽ lại quy trình hiện tại. Từ đó, họ đề xuất phạm vi: chức năng nào làm ở giai đoạn đầu, chức năng nào để sau.

Việc của bạn ở bước này là cung cấp thông tin trung thực, kể cả những ngoại lệ "hiếm khi xảy ra" như trả hàng, đổi giá giữa chừng, đơn chia nhiều lần giao. Những ngoại lệ bị bỏ sót thường là nguồn gốc của phát sinh về sau. Nếu muốn tự chuẩn bị trước, hướng dẫn viết tài liệu yêu cầu phần mềm sẽ giúp bạn sắp xếp ý tưởng thành cấu trúc rõ ràng.

Giai đoạn 2: Thiết kế giao diện và kiến trúc

Thiết kế biến yêu cầu thành hình hài cụ thể: màn hình trông thế nào, dữ liệu được lưu ra sao, hệ thống gồm những thành phần nào. Có hai lớp thiết kế mà bạn nên phân biệt.

  • Thiết kế giao diện (UI/UX): bản mẫu các màn hình chính, luồng thao tác từ lúc đăng nhập tới khi hoàn thành một việc. Đây là phần bạn nên xem kỹ nhất, vì nó cho thấy phần mềm sẽ được dùng thế nào hằng ngày.
  • Thiết kế kỹ thuật: cấu trúc cơ sở dữ liệu, công nghệ sử dụng, cách tích hợp với phần mềm khác, hạ tầng máy chủ, phương án bảo mật. Phần này đội kỹ thuật chịu trách nhiệm chính, nhưng bạn nên được giải thích ở mức dễ hiểu.

Duyệt thiết kế giao diện trước khi lập trình giúp tiết kiệm đáng kể. Di chuyển một nút bấm trên bản thiết kế chỉ mất vài phút, còn thay đổi luồng thao tác sau khi đã lập trình có thể mất nhiều ngày.

Giai đoạn 3: Lập trình

Lập trình là giai đoạn đội phát triển viết mã để hiện thực hoá thiết kế, thường chiếm nhiều thời gian nhất của dự án. Với cách làm hiện đại, chức năng được hoàn thành và trình diễn theo từng đợt thay vì chờ đến cuối.

Trong giai đoạn này, bạn nên nhận được bản chạy thử định kỳ (ví dụ mỗi một đến hai tuần) để xem tiến độ thật, không chỉ báo cáo bằng chữ. Đây cũng là lúc nhiều doanh nghiệp nảy ra ý tưởng mới. Thay đổi là bình thường, nhưng mỗi thay đổi cần được ghi lại, đánh giá ảnh hưởng tới thời gian và chi phí, rồi mới quyết định làm ngay hay đưa vào giai đoạn sau. Cách làm việc theo vòng lặp ngắn được trình bày chi tiết trong bài Agile Scrum là gì.

Giai đoạn 4: Kiểm thử

Kiểm thử là quá trình tìm lỗi và xác nhận phần mềm chạy đúng yêu cầu, gồm phần đội phát triển tự kiểm và phần doanh nghiệp kiểm thử nghiệm thu. Bỏ qua hoặc làm vội giai đoạn này là cách nhanh nhất để mất niềm tin của người dùng ngay tuần đầu.

Đội phát triển kiểm tra từng chức năng, kiểm tra khi các phần ghép lại với nhau, kiểm tra trên các thiết bị và trình duyệt khác nhau. Sau đó, đến lượt doanh nghiệp thực hiện UAT (User Acceptance Testing): người dùng thật chạy các tình huống nghiệp vụ thật, với dữ liệu gần giống thực tế. Bài kiểm thử phần mềm là gì giải thích vì sao vai trò của bạn ở bước này không thể thay thế.

Giai đoạn 5: Bàn giao và triển khai

Bàn giao là lúc phần mềm được cài đặt lên môi trường chạy thật, dữ liệu cũ được chuyển sang và người dùng được đào tạo. Một bàn giao tốt bao gồm cả tài liệu và quyền truy cập, không chỉ đường link đăng nhập.

Các việc thường có trong giai đoạn này: cấu hình máy chủ hoặc dịch vụ đám mây, chuyển dữ liệu khách hàng và sản phẩm, đào tạo theo nhóm vai trò, chạy song song với cách làm cũ một thời gian ngắn, ký biên bản nghiệm thu. Bạn nên nhận đủ tài liệu hướng dẫn sử dụng, thông tin tài khoản quản trị, và nếu hợp đồng quy định, mã nguồn cùng tài liệu kỹ thuật. Có thể dùng checklist nghiệm thu phần mềm để không bỏ sót hạng mục nào.

Giai đoạn 6: Bảo trì và phát triển tiếp

Bảo trì giúp phần mềm tiếp tục chạy ổn định, an toàn và theo kịp thay đổi của doanh nghiệp sau khi bàn giao. Phần mềm không phải tài sản "mua một lần dùng mãi" mà giống một hệ thống cần chăm sóc định kỳ.

Bảo trì thường gồm sửa lỗi phát sinh khi dùng thật, cập nhật thư viện và vá lỗi bảo mật, theo dõi hiệu năng máy chủ, sao lưu dữ liệu, và điều chỉnh nhỏ khi quy trình thay đổi. Các tính năng lớn mới thường được coi là một giai đoạn phát triển tiếp, quay lại vòng khảo sát – thiết kế – lập trình ở quy mô nhỏ hơn.

Mỗi giai đoạn tạo ra gì và doanh nghiệp cần làm gì?

Bảng dưới tóm tắt đầu ra của từng giai đoạn và việc bạn cần chủ động thực hiện. Bạn có thể dùng nó như danh sách theo dõi khi làm việc với bất kỳ đơn vị phát triển nào.

Giai đoạnĐầu ra chínhViệc của doanh nghiệp
Khảo sátTài liệu yêu cầu, phạm vi, kế hoạch sơ bộCung cấp quy trình, biểu mẫu, cử người làm việc
Thiết kếBản mẫu giao diện, thiết kế kỹ thuậtDuyệt luồng thao tác, góp ý với người dùng thật
Lập trìnhCác bản chạy thử theo đợtXem trình diễn định kỳ, ghi nhận thay đổi
Kiểm thửDanh sách lỗi đã sửa, bản ổn địnhThực hiện UAT với tình huống thật
Bàn giaoHệ thống chạy thật, tài liệu, đào tạoChuẩn bị dữ liệu, sắp xếp lịch đào tạo, ký nghiệm thu
Bảo trìBản cập nhật, báo cáo vận hànhBáo lỗi có mô tả rõ, đề xuất cải tiến

Những sai lầm khiến dự án phần mềm trễ hạn

Phần lớn dự án trễ hạn không phải do kỹ thuật mà do phối hợp: yêu cầu mơ hồ, duyệt chậm, thiếu người phụ trách. Nhận diện sớm các rủi ro này giúp bạn chủ động phòng tránh.

Checklist các việc doanh nghiệp cần làm để quy trình phát triển phần mềm đúng hạn và đúng phạm vi
Checklist phía doanh nghiệp để dự án đúng hạn

Một sai lầm phổ biến khác là muốn làm tất cả trong một lần. Chia dự án thành giai đoạn, bắt đầu từ phạm vi nhỏ nhưng dùng được (tương tự MVP), giúp bạn sớm có kết quả và điều chỉnh kịp thời.

Kết luận

Quy trình phát triển phần mềm không chỉ là việc của đội lập trình. Khi bạn hiểu mỗi giai đoạn tạo ra gì và mình cần đóng góp gì, dự án sẽ minh bạch hơn, ít phát sinh hơn và phần mềm cuối cùng sát với thực tế vận hành hơn.

Tại ULI – công ty phần mềm, mỗi dự án đều đi qua các giai đoạn với đầu ra rõ ràng để khách hàng duyệt từng bước. Nếu bạn đang chuẩn bị một dự án phần mềm và muốn biết bắt đầu từ đâu, hãy liên hệ ULI để được tư vấn buổi khảo sát đầu tiên.

Câu hỏi thường gặp

Giai đoạn nào trong quy trình phát triển phần mềm quan trọng nhất?

Khảo sát và phân tích yêu cầu thường quan trọng nhất, vì sai ở đây sẽ kéo theo sai ở tất cả các bước sau. Sửa một hiểu lầm trên tài liệu rẻ hơn nhiều so với sửa khi phần mềm đã lập trình xong.

Một dự án phần mềm thường mất bao lâu?

Phụ thuộc phạm vi. Phần mềm quản lý quy mô nhỏ có thể mất vài tuần đến vài tháng, hệ thống nhiều phân hệ và tích hợp có thể kéo dài lâu hơn. Đơn vị phát triển nên đưa ra lịch theo từng giai đoạn sau khi khảo sát.

Doanh nghiệp không rành công nghệ có tham gia được không?

Được và nên tham gia. Vai trò của doanh nghiệp là cung cấp hiểu biết nghiệp vụ, duyệt thiết kế và kiểm thử theo tình huống thực tế. Phần kỹ thuật do đội phát triển đảm nhận.

Có nên thay đổi yêu cầu khi đang lập trình không?

Có thể, nhưng mỗi thay đổi cần được đánh giá ảnh hưởng tới thời gian và chi phí, rồi hai bên thống nhất bằng văn bản. Làm theo vòng lặp ngắn giúp việc thay đổi dễ kiểm soát hơn.

Sau khi bàn giao, phần mềm có cần bảo trì không?

Có. Phần mềm cần cập nhật bảo mật, sửa lỗi phát sinh khi dùng thật, điều chỉnh theo thay đổi nghiệp vụ hoặc hạ tầng. Nên thoả thuận thời gian bảo hành và gói bảo trì ngay trong hợp đồng.

Đội ngũ ULI

Biên soạn bởi đội phát triển phần mềm, thiết kế website và SEO của ULI – công ty phần mềm (uli.vn). Nội dung được rà soát và cập nhật định kỳ.

Bài viết liên quan

Mẫu website gợi ý

Tất cả mẫu →

Cần một website chuẩn SEO & GEO cho doanh nghiệp?

Chọn một mẫu trong kho giao diện, ULI tuỳ biến theo thương hiệu, tối ưu tốc độ, schema, sitemap, llms.txt và bàn giao trọn gói.