Bỏ qua tới nội dung
Kiến thức

Kiểm thử phần mềm là gì? Các loại kiểm thử và vai trò của UAT

Kiểm thử phần mềm là gì, gồm những loại nào? Giải thích kiểm thử đơn vị, tích hợp, hệ thống, hiệu năng, bảo mật và vì sao doanh nghiệp cần tham gia UAT.

Bởi Đội ngũ ULI· Đăng · Cập nhật · 8 phút đọc
Kiểm thử phần mềm là gì? Các loại kiểm thử và vai trò của UAT

Tóm tắt nhanh

Kiểm thử phần mềm là quá trình kiểm tra phần mềm có hoạt động đúng yêu cầu, ổn định và an toàn hay không trước khi đưa vào sử dụng. Các cấp độ chính gồm kiểm thử đơn vị, tích hợp, hệ thống và kiểm thử chấp nhận người dùng (UAT). UAT do chính doanh nghiệp thực hiện để xác nhận phần mềm phù hợp nghiệp vụ thực tế.

  • Kiểm thử giúp phát hiện lỗi sớm, khi chi phí sửa còn thấp
  • Bốn cấp độ phổ biến: đơn vị, tích hợp, hệ thống và chấp nhận người dùng
  • Kiểm thử phi chức năng gồm hiệu năng, bảo mật, tương thích và khả năng sử dụng
  • UAT do người dùng doanh nghiệp thực hiện, đơn vị phát triển không làm thay được
  • Kịch bản kiểm thử nên được viết từ tài liệu yêu cầu và quy trình thật
Mục lục bài viết

Một phần mềm có thể chạy rất mượt trên máy của lập trình viên nhưng lại báo lỗi khi kế toán nhập hoá đơn có chiết khấu, hoặc treo khi cả chi nhánh cùng chốt ca. Kiểm thử phần mềm là bước giúp phát hiện những vấn đề như vậy trước khi chúng chạm tới khách hàng và dữ liệu thật. Bài viết giải thích kiểm thử là gì, các loại kiểm thử phổ biến, và vì sao doanh nghiệp thuê làm phần mềm cần trực tiếp tham gia kiểm thử chấp nhận (UAT).

Kiểm thử phần mềm là gì?

Kiểm thử phần mềm là hoạt động kiểm tra có kế hoạch để đánh giá phần mềm có làm đúng điều nó cần làm, có ổn định, an toàn và dễ dùng hay không. Kết quả kiểm thử là danh sách lỗi, mức độ nghiêm trọng và bằng chứng phần mềm đã đạt yêu cầu.

Kiểm thử trả lời hai câu hỏi khác nhau:

  • Làm đúng sản phẩm chưa? Phần mềm có giải quyết đúng nhu cầu nghiệp vụ không. Đây là câu hỏi mà người dùng doanh nghiệp trả lời tốt nhất.
  • Làm sản phẩm đúng cách chưa? Phần mềm có chạy đúng như thiết kế, không lỗi, không chậm, không lộ dữ liệu không. Đây là phần việc chính của đội kỹ thuật.

Kiểm thử không phải một bước duy nhất ở cuối dự án mà nằm rải rác trong suốt quy trình phát triển phần mềm. Lỗi phát hiện càng sớm, như ngay khi đọc tài liệu yêu cầu hay khi xem bản thiết kế giao diện, thì càng ít tốn công sửa.

Các cấp độ kiểm thử phần mềm

Có bốn cấp độ kiểm thử thường được nhắc tới, đi từ phần nhỏ nhất của mã nguồn tới toàn bộ hệ thống trong tay người dùng. Mỗi cấp độ do những người khác nhau thực hiện.

Cấp độKiểm tra gìAi thực hiệnVí dụ
Kiểm thử đơn vị (unit test)Từng hàm, từng thành phần nhỏLập trình viênHàm tính thuế trả đúng kết quả với các mức thuế suất
Kiểm thử tích hợpCác thành phần phối hợp với nhauLập trình viên, kiểm thử viênTạo đơn hàng có trừ tồn kho và ghi công nợ
Kiểm thử hệ thốngToàn bộ phần mềm theo yêu cầuKiểm thử viên (QA/tester)Chạy trọn quy trình từ báo giá tới xuất hoá đơn
Kiểm thử chấp nhận (UAT)Phù hợp nghiệp vụ thực tếNgười dùng doanh nghiệpKế toán dùng dữ liệu tháng trước để chốt sổ thử

Ba cấp độ đầu là trách nhiệm của đơn vị phát triển. Cấp độ cuối, UAT, cần chính doanh nghiệp tham gia vì chỉ bạn mới biết đầy đủ các tình huống thực tế.

Sơ đồ bốn cấp độ kiểm thử phần mềm: kiểm thử đơn vị, kiểm thử tích hợp, kiểm thử hệ thống và kiểm thử chấp nhận người dùng UAT
Bốn cấp độ kiểm thử phần mềm

Các loại kiểm thử phi chức năng

Ngoài việc phần mềm làm đúng chức năng, nó còn cần nhanh, an toàn, chạy được trên nhiều thiết bị và dễ dùng. Đó là nhóm kiểm thử phi chức năng, hay bị bỏ qua trong dự án nhỏ.

  • Kiểm thử hiệu năng: phần mềm phản hồi nhanh không khi nhiều người dùng cùng lúc, khi dữ liệu lên đến hàng trăm nghìn bản ghi.
  • Kiểm thử bảo mật: người không có quyền có xem được dữ liệu không, có lỗ hổng phổ biến như SQL injection, lộ thông tin qua đường dẫn không.
  • Kiểm thử tương thích: chạy đúng trên các trình duyệt, hệ điều hành, kích thước màn hình và phiên bản điện thoại mà nhân viên dùng.
  • Kiểm thử khả năng sử dụng: người dùng mới có tự làm được thao tác chính không, có bị bối rối ở bước nào không.
  • Kiểm thử hồi quy: sau khi sửa lỗi hoặc thêm tính năng, các chức năng cũ có còn chạy đúng không.
Minh hoạ các loại kiểm thử phần mềm phi chức năng: hiệu năng, bảo mật, tương thích, khả năng sử dụng và kiểm thử hồi quy
Các loại kiểm thử phi chức năng quan trọng

Kiểm thử thủ công và kiểm thử tự động

Kiểm thử thủ công là người trực tiếp thao tác theo kịch bản; kiểm thử tự động là dùng mã để chạy lại kịch bản. Hai cách bổ sung cho nhau chứ không thay thế nhau.

Kiểm thử thủ công phù hợp khi đánh giá giao diện, trải nghiệm, các tình huống nghiệp vụ mới. Kiểm thử tự động phát huy giá trị khi phần mềm được cập nhật thường xuyên, vì mỗi lần phát hành đều có thể chạy lại hàng trăm kịch bản trong thời gian ngắn mà không mệt mỏi.

Với dự án làm theo Agile Scrum, mỗi sprint đều có phần kiểm thử, và kiểm thử tự động giúp đội phát triển tự tin phát hành thường xuyên hơn. Khi trao đổi với đơn vị phát triển, bạn có thể hỏi: phần nào có kiểm thử tự động, ai viết, chạy khi nào.

Vì sao doanh nghiệp cần tham gia UAT?

Doanh nghiệp cần tham gia UAT vì chỉ người dùng thật mới biết các tình huống nghiệp vụ thực tế, ngoại lệ và cách làm việc hằng ngày. Đơn vị phát triển có thể kiểm thử kỹ theo tài liệu, nhưng không thể thay bạn xác nhận phần mềm "dùng được".

Những lỗi thường chỉ lộ ra ở UAT:

  • Quy trình thực tế có bước mà tài liệu yêu cầu bỏ sót, ví dụ đơn hàng đổi trả một phần.
  • Tên gọi, cách sắp xếp màn hình không quen với nhân viên.
  • Báo cáo cho ra con số khác với cách kế toán vẫn tính.
  • Dữ liệu thật có những trường hợp lạ như khách trùng số điện thoại, mã hàng có ký tự đặc biệt.

Chuẩn bị UAT hiệu quả

  1. Chọn người tham gia: người dùng chính của từng bộ phận và một người có quyền quyết định.
  2. Viết kịch bản từ nghiệp vụ thật: dựa trên tài liệu yêu cầu và các tình huống hay gặp, cả tình huống ngoại lệ. Nếu tài liệu yêu cầu được viết tốt từ đầu, việc này nhẹ hơn nhiều; xem bài viết tài liệu yêu cầu phần mềm.
  3. Dùng dữ liệu gần giống thật: dữ liệu của một tháng trước, đã che bớt thông tin nhạy cảm nếu cần.
  4. Ghi lỗi có cấu trúc: bước thực hiện, kết quả mong đợi, kết quả thực tế, ảnh chụp màn hình, mức độ nghiêm trọng.
  5. Dành thời gian cố định: UAT thất bại thường vì nhân viên vừa làm việc chính vừa thử "khi rảnh".

Checklist kịch bản UAT tối thiểu cho một phần mềm quản lý:

  • Mỗi vai trò đăng nhập và chỉ thấy đúng chức năng, dữ liệu được phân quyền
  • Chạy trọn các quy trình chính từ đầu đến cuối
  • Thử các tình huống ngoại lệ: huỷ, đổi trả, sửa sau khi đã duyệt
  • Đối chiếu số liệu báo cáo với cách tính hiện tại
  • In, xuất file, gửi thông báo ra đúng mẫu
  • Thử trên thiết bị thực tế của nhân viên

Ví dụ, công ty thương mại giả định Gia Khang làm phần mềm quản lý đơn hàng. Ở UAT, nhân viên kho phát hiện phần mềm chưa xử lý trường hợp giao hàng thành nhiều lần cho một đơn, điều mà tài liệu ban đầu không ghi. Nhờ phát hiện trước khi chạy thật, lỗi được bổ sung trong một vòng sửa ngắn thay vì phải xử lý dữ liệu sai hàng loạt sau này.

Sau UAT là gì?

Khi UAT đạt, hai bên chuyển sang nghiệm thu và đưa phần mềm vào sử dụng chính thức. Kiểm thử không dừng lại ở đó mà tiếp tục trong giai đoạn bảo hành và mỗi lần cập nhật.

Bạn nên thống nhất trước tiêu chí đạt UAT, chẳng hạn không còn lỗi nghiêm trọng, các lỗi nhỏ có kế hoạch sửa và thời hạn rõ ràng. Các bước và biên bản cụ thể có trong bài nghiệm thu phần mềm.

Tóm tắt

Kiểm thử phần mềm là hoạt động có kế hoạch nhằm phát hiện lỗi và xác nhận phần mềm đáp ứng yêu cầu. Đơn vị phát triển lo kiểm thử đơn vị, tích hợp, hệ thống và các kiểm thử phi chức năng; doanh nghiệp cần dành người và thời gian cho UAT với kịch bản từ nghiệp vụ thật. Làm tốt cả hai phía giúp phần mềm đi vào vận hành êm hơn.

Nếu bạn đang chuẩn bị làm phần mềm và muốn có quy trình kiểm thử rõ ràng ngay từ đầu, hãy tìm hiểu cách làm việc của ULI – công ty phần mềm theo yêu cầu hoặc liên hệ ULI để trao đổi chi tiết.

Câu hỏi thường gặp

Kiểm thử phần mềm có làm tăng chi phí dự án không?

Kiểm thử cần thời gian và công sức, nhưng thường giúp tiết kiệm tổng chi phí vì lỗi phát hiện sớm dễ sửa hơn nhiều so với lỗi xuất hiện khi đã chạy thật, ảnh hưởng tới dữ liệu và khách hàng.

UAT là gì?

UAT (User Acceptance Testing) là kiểm thử chấp nhận người dùng, do nhân sự của doanh nghiệp trực tiếp dùng phần mềm theo các tình huống nghiệp vụ thực tế để xác nhận phần mềm đáp ứng yêu cầu trước khi nghiệm thu.

Ai nên tham gia UAT phía doanh nghiệp?

Nên có người dùng chính của từng bộ phận, người hiểu quy trình nhất và một người đại diện có quyền quyết định nghiệm thu. Không nên chỉ để quản lý cấp cao thử vì họ ít khi thao tác hằng ngày.

Kiểm thử tự động là gì, có cần không?

Kiểm thử tự động là dùng mã kiểm thử để chạy lặp lại các kịch bản thay vì thao tác tay. Cách này hữu ích với phần mềm được cập nhật thường xuyên, giúp phát hiện lỗi hồi quy khi thêm tính năng mới.

Phần mềm đã kiểm thử kỹ có còn lỗi không?

Vẫn có thể còn. Kiểm thử giảm rủi ro chứ không chứng minh được phần mềm hoàn toàn không có lỗi. Vì vậy cần có giai đoạn bảo hành, kênh báo lỗi và quy trình xử lý sau khi đưa vào sử dụng.

Đội ngũ ULI

Biên soạn bởi đội phát triển phần mềm, thiết kế website và SEO của ULI – công ty phần mềm (uli.vn). Nội dung được rà soát và cập nhật định kỳ.

Bài viết liên quan

Mẫu website gợi ý

Tất cả mẫu →

Cần một website chuẩn SEO & GEO cho doanh nghiệp?

Chọn một mẫu trong kho giao diện, ULI tuỳ biến theo thương hiệu, tối ưu tốc độ, schema, sitemap, llms.txt và bàn giao trọn gói.