Bỏ qua tới nội dung
Hướng dẫn

Cách viết tài liệu yêu cầu phần mềm từng bước, kèm mẫu cấu trúc

Hướng dẫn viết tài liệu yêu cầu phần mềm (brief, SRS) theo 6 bước: mục tiêu, người dùng, quy trình, chức năng, yêu cầu phi chức năng, kèm mẫu cấu trúc dễ dùng.

Bởi Đội ngũ ULI· Đăng · Cập nhật · 10 phút đọc
Cách viết tài liệu yêu cầu phần mềm từng bước, kèm mẫu cấu trúc

Tóm tắt nhanh

Tài liệu yêu cầu phần mềm mô tả phần mềm cần giải quyết vấn đề gì, cho ai và phải làm được những gì. Để viết, bạn xác định mục tiêu và phạm vi, mô tả người dùng, vẽ quy trình nghiệp vụ, liệt kê chức năng theo mức ưu tiên, ghi yêu cầu phi chức năng, rồi rà soát và chốt phiên bản với đơn vị phát triển.

  • Tài liệu yêu cầu tốt giúp báo giá sát hơn và giảm tranh cãi khi nghiệm thu
  • Bắt đầu từ mục tiêu kinh doanh và vấn đề cần giải quyết, không phải danh sách màn hình
  • Mô tả quy trình bằng sơ đồ và ví dụ cụ thể dễ hiểu hơn văn xuôi dài
  • Phân loại chức năng theo mức ưu tiên để kiểm soát ngân sách và tiến độ
  • Chốt phiên bản và có quy trình quản lý thay đổi khi yêu cầu phát sinh
Mục lục bài viết

Khi đi xin báo giá làm phần mềm, nhiều doanh nghiệp chỉ gửi vài dòng như "cần phần mềm quản lý bán hàng có kho, công nợ, báo cáo". Kết quả là mỗi đơn vị hiểu một kiểu, báo giá chênh nhau nhiều lần, và đến lúc nghiệm thu thì hai bên tranh cãi về việc "cái này có trong phạm vi không". Một tài liệu yêu cầu phần mềm rõ ràng giải quyết phần lớn những vấn đề đó. Bài này hướng dẫn bạn viết tài liệu theo 6 bước, kèm mẫu cấu trúc có thể dùng ngay.

Tài liệu yêu cầu phần mềm là gì, gồm những loại nào?

Tài liệu yêu cầu phần mềm là văn bản mô tả phần mềm cần giải quyết vấn đề gì, phục vụ ai và phải làm được những gì. Nó là "bản đồ chung" để doanh nghiệp, đơn vị phát triển và người kiểm thử hiểu giống nhau.

Có hai dạng phổ biến, thường dùng nối tiếp nhau:

Tiêu chíBrief (bản mô tả nhu cầu)SRS (đặc tả yêu cầu phần mềm)
Mục đíchXin báo giá sơ bộ, chọn đối tácLàm căn cứ thiết kế, lập trình, kiểm thử
Ai viếtDoanh nghiệpDoanh nghiệp cùng đơn vị phát triển
Mức chi tiếtMục tiêu, phạm vi, chức năng chínhTừng chức năng, quy tắc, tiêu chí chấp nhận
Độ dài thường gặpVài trangVài chục trang tuỳ hệ thống
Thời điểmTrước khi ký hợp đồngGiai đoạn khảo sát, phân tích

Trong bài này, các bước áp dụng được cho cả hai: brief là phiên bản rút gọn, SRS là phiên bản đầy đủ. Tài liệu yêu cầu là đầu vào của giai đoạn đầu tiên trong quy trình phát triển phần mềm.

Sơ đồ 6 bước viết tài liệu yêu cầu phần mềm: mục tiêu, người dùng, quy trình, chức năng, phi chức năng và chốt phiên bản
6 bước viết tài liệu yêu cầu phần mềm

Bước 1: Xác định mục tiêu và phạm vi dự án

Phần mở đầu của tài liệu cần trả lời: vì sao làm phần mềm này và làm đến đâu thì dừng. Đây là phần quan trọng nhất nhưng hay bị viết sơ sài nhất.

Hãy viết ngắn gọn các ý sau:

  • Bối cảnh: doanh nghiệp làm gì, quy mô, đang quản lý bằng cách nào (Excel, giấy tờ, phần mềm cũ).
  • Vấn đề: điều gì đang gây mất thời gian, sai sót hoặc mất doanh thu. Ví dụ "mỗi cuối tháng mất hai ngày để đối chiếu công nợ".
  • Mục tiêu đo được: "rút thời gian chốt công nợ xuống còn nửa ngày", "biết tồn kho từng chi nhánh theo thời gian thực".
  • Trong phạm vi: các phân hệ cần làm ở giai đoạn này.
  • Ngoài phạm vi: những thứ không làm, ví dụ "chưa làm ứng dụng di động cho khách hàng", "chưa kết nối hoá đơn điện tử".

Phần "ngoài phạm vi" giúp tránh hiểu lầm rất nhiều. Nếu ngân sách hạn chế, bạn có thể cân nhắc làm phiên bản tối thiểu trước, như ý tưởng trong bài MVP là gì.

Bước 2: Mô tả người dùng và vai trò

Phần mềm tốt được thiết kế quanh người dùng thật. Hãy liệt kê từng nhóm người sẽ dùng phần mềm và việc họ cần làm.

Một bảng vai trò đơn giản có thể như sau:

Vai tròSố người (ước tính)Việc chính trên phần mềmPhạm vi dữ liệu
Nhân viên bán hàng15Tạo báo giá, đơn hàng, xem khách của mìnhKhách hàng được giao
Thủ kho3Nhập, xuất, kiểm kêKho được phân công
Kế toán2Công nợ, thu chi, xuất báo cáoToàn công ty
Giám đốc1Xem báo cáo, duyệt chiết khấuToàn công ty

Số người dùng ảnh hưởng trực tiếp đến thiết kế hạ tầng và chi phí, còn phạm vi dữ liệu là cơ sở để thiết kế phân quyền sau này.

Bước 3: Vẽ quy trình nghiệp vụ

Sơ đồ quy trình giúp đơn vị phát triển hiểu công việc của bạn nhanh hơn nhiều trang văn xuôi. Bạn không cần ký hiệu chuẩn, chỉ cần các ô và mũi tên rõ ràng.

Với mỗi quy trình chính (ví dụ: bán hàng, nhập kho, thu tiền), hãy mô tả:

  1. Quy trình hiện tại: các bước, ai làm, dùng biểu mẫu nào, mất bao lâu.
  2. Quy trình mong muốn: sau khi có phần mềm thì bước nào bỏ đi, bước nào tự động.
  3. Tình huống ngoại lệ: huỷ đơn, đổi trả một phần, giao hàng nhiều lần, khách trả thiếu. Đây là chỗ phần mềm hay thiếu nhất.
  4. Tài liệu đính kèm: ảnh chụp phiếu, file Excel, mẫu báo cáo đang dùng.

Một mẹo hữu ích: chọn một giao dịch có thật gần đây và kể lại từ đầu đến cuối, kèm số liệu. Ví dụ "Đơn của khách Minh Phúc ngày 3/9: báo giá 12 mặt hàng, khách lấy 10, giao 2 lần, trả tiền 3 đợt".

Bước 4: Liệt kê yêu cầu chức năng theo mức ưu tiên

Mỗi chức năng nên được viết sao cho cả hai bên kiểm tra được là đã làm đúng hay chưa. Cách dễ dùng là "câu chuyện người dùng" kèm tiêu chí chấp nhận.

Mẫu câu: Là [vai trò], tôi muốn [làm việc gì], để [đạt kết quả gì]. Sau đó liệt kê tiêu chí chấp nhận cụ thể.

Ví dụ:

Là nhân viên bán hàng, tôi muốn tạo báo giá từ danh sách sản phẩm, để gửi khách nhanh hơn. Tiêu chí: chọn được nhiều sản phẩm; tự tính tổng, chiết khấu, thuế; xuất PDF theo mẫu công ty; chiết khấu vượt mức cho phép phải chờ giám đốc duyệt.

Sau đó gắn mức ưu tiên cho từng chức năng:

  • Bắt buộc: thiếu thì phần mềm không dùng được.
  • Nên có: giúp làm việc tốt hơn, có thể làm sau nếu vượt ngân sách.
  • Để sau: ý tưởng cho giai đoạn tiếp theo.

Phân loại này giúp bạn chủ động khi cân đối chi phí. Bạn có thể dùng danh sách chức năng để tự ước lượng ngân sách theo bài dự toán chi phí phần mềm.

Bước 5: Ghi yêu cầu phi chức năng và ràng buộc

Yêu cầu phi chức năng mô tả phần mềm phải hoạt động thế nào, chứ không phải làm gì. Thiếu phần này, phần mềm có thể đúng chức năng nhưng chậm, khó dùng hoặc không an toàn.

Checklist các mục nên có:

  • Số người dùng đồng thời vào giờ cao điểm và lượng dữ liệu dự kiến
  • Thiết bị sử dụng: máy tính, điện thoại, máy tính bảng, máy in, máy quét mã vạch
  • Yêu cầu bảo mật: phân quyền, xác thực 2 lớp, nhật ký thao tác, sao lưu
  • Hệ thống cần tích hợp: kế toán, hoá đơn điện tử, cổng thanh toán, Zalo, website
  • Dữ liệu cũ cần chuyển sang phần mềm mới
  • Yêu cầu về hạ tầng, nơi đặt máy chủ, quyền sở hữu mã nguồn
  • Ngân sách dự kiến và mốc thời gian quan trọng
Checklist yêu cầu phi chức năng trong tài liệu yêu cầu phần mềm: người dùng đồng thời, thiết bị, bảo mật, tích hợp, dữ liệu cũ, ngân sách
Yêu cầu phi chức năng cần có trong tài liệu

Bước 6: Rà soát, chốt phiên bản và quản lý thay đổi

Tài liệu chỉ có giá trị khi các bên đã đọc, hỏi lại và đồng ý. Đừng gửi đi bản nháp đầu tiên mà chưa có người dùng thật góp ý.

Quy trình rà soát gợi ý:

  1. Gửi cho người dùng chính của từng bộ phận đọc và bổ sung tình huống thực tế.
  2. Gửi đơn vị phát triển, ghi lại mọi câu hỏi của họ; câu hỏi nào chưa rõ thì bổ sung vào tài liệu.
  3. Chốt phiên bản 1.0, ghi ngày và người duyệt.
  4. Thống nhất quy trình thay đổi: yêu cầu mới ghi thành mục riêng, đánh giá ảnh hưởng chi phí và tiến độ, duyệt rồi mới làm, cập nhật phiên bản tài liệu.

Tài liệu đã chốt cũng là nguồn để viết kịch bản kiểm thử phần mềm và nghiệm thu sau này.

Mẫu cấu trúc tài liệu yêu cầu phần mềm

Bạn có thể sao chép khung dưới đây và điền dần theo 6 bước ở trên. Với brief, chỉ cần các mục 1 đến 4 ở mức tóm tắt.

1. Giới thiệu
   1.1 Bối cảnh doanh nghiệp
   1.2 Vấn đề cần giải quyết
   1.3 Mục tiêu đo được
   1.4 Phạm vi (trong / ngoài phạm vi)
2. Người dùng và vai trò
3. Quy trình nghiệp vụ
   3.1 Quy trình hiện tại
   3.2 Quy trình mong muốn
   3.3 Tình huống ngoại lệ
4. Yêu cầu chức năng (câu chuyện người dùng + tiêu chí + mức ưu tiên)
5. Yêu cầu phi chức năng (hiệu năng, bảo mật, thiết bị, tích hợp)
6. Dữ liệu và chuyển đổi dữ liệu
7. Ràng buộc: ngân sách, thời hạn, hạ tầng, mã nguồn
8. Phụ lục: biểu mẫu, báo cáo, ảnh tham khảo
9. Lịch sử phiên bản

Lỗi thường gặp khi viết tài liệu yêu cầu

Phần lớn lỗi đến từ việc viết quá chung chung hoặc quá thiên về giải pháp kỹ thuật. Tránh các lỗi sau giúp tài liệu hữu ích hơn hẳn.

  • Viết "giống phần mềm X" mà không nói rõ giống ở điểm nào.
  • Mô tả màn hình thay vì mục đích: "có nút xuất Excel" nhưng không nói xuất để làm gì, cột nào.
  • Bỏ qua ngoại lệ: chỉ mô tả luồng suôn sẻ.
  • Không có tiêu chí chấp nhận: không biết khi nào là "làm xong".
  • Không ai chịu trách nhiệm: tài liệu không có người duyệt cuối cùng phía doanh nghiệp.

Tóm tắt

Viết tài liệu yêu cầu phần mềm gồm 6 bước: xác định mục tiêu và phạm vi, mô tả người dùng, vẽ quy trình, liệt kê chức năng theo ưu tiên, ghi yêu cầu phi chức năng, rồi rà soát và chốt phiên bản. Bạn không cần biết lập trình, chỉ cần mô tả nghiệp vụ cụ thể, có ví dụ thật và tiêu chí kiểm tra được.

Nếu bạn đã có bản nháp và muốn chuyên gia góp ý hoặc cùng hoàn thiện thành SRS, đội ngũ phát triển phần mềm ULI có thể hỗ trợ khảo sát; hãy liên hệ ULI để gửi tài liệu.

Câu hỏi thường gặp

Tài liệu yêu cầu phần mềm cần dài bao nhiêu trang?

Không có độ dài chuẩn. Một brief cho dự án nhỏ có thể vài trang, còn SRS cho hệ thống nhiều phân hệ có thể vài chục trang. Quan trọng là đủ rõ để hai bên hiểu giống nhau và kiểm thử được.

Brief và SRS khác nhau thế nào?

Brief là bản mô tả ngắn về mục tiêu, phạm vi và chức năng chính, dùng để xin báo giá sơ bộ. SRS (Software Requirements Specification) là đặc tả chi tiết hơn, thường được hoàn thiện cùng đơn vị phát triển trong giai đoạn khảo sát.

Doanh nghiệp không rành công nghệ có tự viết được không?

Được. Bạn chỉ cần mô tả nghiệp vụ bằng ngôn ngữ của mình: ai làm gì, dữ liệu nào, kết quả mong muốn ra sao. Phần kỹ thuật như cơ sở dữ liệu hay kiến trúc là việc của đơn vị phát triển.

Có nên đưa hình ảnh phần mềm tham khảo vào tài liệu không?

Nên, nếu kèm ghi chú bạn thích điểm nào và vì sao. Ảnh chụp biểu mẫu, báo cáo Excel đang dùng cũng rất hữu ích vì cho thấy dữ liệu thật mà phần mềm phải xử lý.

Yêu cầu thay đổi giữa dự án thì xử lý thế nào?

Ghi yêu cầu mới thành một mục riêng, đánh giá ảnh hưởng đến chi phí và tiến độ, hai bên duyệt rồi mới làm. Cập nhật lại phiên bản tài liệu để mọi người dùng chung một bản.

Đội ngũ ULI

Biên soạn bởi đội phát triển phần mềm, thiết kế website và SEO của ULI – công ty phần mềm (uli.vn). Nội dung được rà soát và cập nhật định kỳ.

Bài viết liên quan

Mẫu website gợi ý

Tất cả mẫu →

Cần một website chuẩn SEO & GEO cho doanh nghiệp?

Chọn một mẫu trong kho giao diện, ULI tuỳ biến theo thương hiệu, tối ưu tốc độ, schema, sitemap, llms.txt và bàn giao trọn gói.